Het duurde negen jaar alvorens de regering tot het inzicht kwam dat Bonairianen, Statianen en Sabanen even veel Nederlander zijn als Amelanders, Puttenaren en Hagenezen: in 2019 kondigde toenmalig staatssecretaris Knops het gebod ‘comply or explain’ af. Daarmee kwam een einde aan de sinds 10 oktober 2010 geldende ‘legislatieve terughoudendheid’. Dat was de uit Haagse bestuurlijke en ambtelijke luiheid ontsproten smoes om hoogbejaarde Antilliaanse wetgeving niet te hoeven vervangen voor eigentijdse wetten en zo de eilanden basale zaken als bijvoorbeeld kinderbijslag, een leefbaar minimumloon, jeugdzorg en bescherming tegen huiselijk geweld te onthouden. Comply or explain zou, zo werd het de BES-burgers aangesmeerd, een einde maken aan hun tweederangs status. Het bleek een… eh lie.
Comply or explain betekent dat alle Nederlandse wetten ook horen te gelden in Caribisch Nederland, tenzij dat vanwege de lokale omstandigheden onverstandig is. Dat is op zichzelf al een rare kronkel: nog nooit een wet gezien die pak hem beet niet op Schiermonnikoog van kracht wordt verklaard omdat de situatie er anders is dan in Schin op Geul. Erger nog: de ministeries maken gretig gebruik van deze vluchtweg om Bonaire, Statia en Saba van de werking van een nationale wet uit te sluiten. Als er al een keertje wordt voldaan aan de plicht te explainen, gebeurt dat op vage, gezochte en dus hoogst arbitraire gronden die veel weg hebben van doelredeneringen.
Anders gezegd: willekeur regeert. Comply or explain wordt toegepast naar gelang het een ministerie uitkomt. Hoewel dat nooit hardop wordt gezegd, is bepalend of men ergens wel of geen zin in heeft of er al dan niet er het geld voor over heeft. Het is niet in alle gevallen kwade opzet, maar vaak – zoals Volkskrant-columniste Sheila Sitalsing onlangs pijnlijk raak constateerde – een kwestie van onverschilligheid.
Hoewel vorige week vrijwel elke minister braaf in zijn/haar beleidsbrief bezwoor dat comply or explain het uitgangspunt is, rijgen de voorbeelden zich aaneen die het omgekeerde bewijzen. Laten we er eens een actueel voorval bij pakken. Omdat sinds 1 januari de boodschappen duurder zijn geworden, wordt op 1 juli het minimumloon aangepast en krijgen laagbetaalden meer vakantiegeld. Maar uitsluitend in Europees Nederland. Niet in Caribisch Nederland. Terwijl de inflatie in de Cariben een stuk hoger ligt. Minimumloners en uitkeringsgerechtigden op Bonaire, Sint Eustatius en Saba moeten tot 1 januari wachten op reparatie van hun door inflatie aangevreten inkomen en tot die tijd maar een beetje lijnen.
Wie het ministerie om uitleg vraagt, krijgt een verbijsterend antwoord: In de wetgeving daar is opgenomen dat het minimumloon niet zoals in Europees Nederland twee keer per jaar wordt geïndexeerd, maar één keer. Welke schraalhans heeft deze ondermijning van artikel 1 van de Grondwet bedacht en waarom? Was er dan in heel Den Haag helemaal niemand die waarschuwde dat dit discriminatie van staatswege is? Conclusie: Comply or explain is voor ‘s lands bestuur niets anders dan een schaamlap om ongelijk(waardig)heid in stand te houden.
Nog een verschilletje: in Europees Nederland kun je je via een reisverzekering indekken tegen de bizar hoge zorgkosten in de VS. In Caribisch Nederland niet. Voor Bonairiaan Jin Chio Feng is daardoor een droomreis uitgelopen op een nachtmerrie. In februari 2025 ging hij aan boord van de Symphony of the Seas voor wat een relaxte cruisevakantie had moeten worden. Het liep anders met als uitkomst een rekening van bijna 364.000 dollar.
Tijdens de reis werd Chio ziek. Zijn toestand was dermate ernstig dat op aanraden van de scheepsarts in de haven van Miami een ambulance klaar stond om hem met spoed bij het HCA Florida Kendal Hospital af te leveren. Daar ging Chio meteen onder het mes. Na een geslaagde operatie keerde hij terug naar Bonaire, met een factuur van 363.957 dollar voor de medische zorg aan boord en in het ziekenhuis.
Chio maakte zich er geen zorgen over: hij was immers verzekerd bij het Zorgverzekeringskantoor Caribisch Nederland en had voor alle zekerheid ook nog een reisverzekering in de hoogste categorie bij een lokale verzekeraar afgesloten. Die keerde 11.121 dollar uit en ZVK… 35.406,72 dollar. Oftewel: de resterende ruim 317.000 dollar mag de patiënt zelf ophoesten. In de kleine lettertjes staat immers dat de verzekering niet meer vergoedt dan wat in Nederlandse ziekenhuizen gebruikelijk is.
De Bonairiaan heeft bezwaar gemaakt tegen het besluit van ZVK (een dependance van het ministerie van VWS) nog geen 10 procent van de kosten te vergoeden, maar wacht al meer dan een half jaar op een reactie. Ook op de begin april verstuurde herinnering is niet gereageerd.
