In de zondagse estafette-rubriek ‘Bericht uit…’ belichten columnisten uit de Caribische delen van het Koninkrijk bij toerbeurt de kanten van hun eiland waarvan zij vinden dat die de aandacht van alle koninkrijksburgers verdienen. Vandaag komt het bericht uit Bonaire.
De naam is Haas…
Door Burney el Hage
Een regering is verantwoordelijk voor het besturen van het land. De regering stelt wetten op, beheert de publieke diensten en beschermt de burgers. De personen die de regering vormen behoren het land en de burgers te dienen. Dit impliceert ook dat de regering maatschappelijke meerwaarde dient te creëren voor de burgers en de samenleving als geheel, de zogeheten publieke waarde. De aandacht van de publieke waarde stijgt naarmate het vertrouwen in de overheid daalt. Maar eigenlijk zou de publieke meerwaarde een continue graadmeter moeten zijn bij het evalueren van overheidshandelen. En wel het overheidshandelen in brede zin, want er zal ook gekeken moeten worden naar de verzelfstandigde entiteiten die overheidstaken uitvoeren.
De bekendste is de zogeheten ‘overheids-nv’. Met die aanduiding wordt gerefereerd aan een naamloze vennootschap waarvan de aandelen in handen zijn van de overheid. De figuur overheids-nv komt als zodanig niet in het wetboek voor. Het is in feite een reguliere naamloze vennootschap. De naamloze vennootschap is een bepaalde privaatrechtelijke rechtspersoon die in het wetboek opgenomen is. Bij de naamloze vennootschap is het kapitaal verdeeld in aandelen die vrij overdraagbaar zijn en de bestuurders zijn in principe niet persoonlijk aansprakelijk voor de schulden van de onderneming.
Op enig moment hebben overheden, zo ook die van Bonaire, bedacht dat dit een ideale rechtsvorm is om bepaalde taken van algemeen belang in onder te brengen. De vraag blijft of er bij de afwegingen om taken te verzelfstandigen, sec is gekeken naar de taken of dat ook rekening is gehouden met het creëren van publieke waarde bij het uitvoeren van deze taken. Het lijkt erop dat dat er telkens verondersteld is dat deze nv’s het creëren van publieke waarde zouden nastreven, maar dat dit niet expliciet is vastgelegd en uitgewerkt.
In de praktijk, althans hier op Bonaire, lijkt het algemeen te zijn aanvaard dat deze overheids-nv’s een eigen koers hebben mogen gaan varen. Een koers waarbij het vennootschappelijk belang primair is en er onvoldoende rekening wordt gehouden met de – ongeschreven – verplichting om publieke waarde te creëren. En dat terwijl het gaat om het uitvoeren van taken met geld van de overheid, met publieke middelen. Dit maakt dat deze entiteiten verantwoording en rekenschap dienen te geven over de wijze waarop de entiteit gedreven wordt en, naar mijn mening, ook in hoeverre er gestuurd wordt op het creëren van publieke waarde.
Natuurlijk moet rekening gehouden worden met de schaalgrootte (economies of scale) en is het lastig publieke waarde te vertalen naar concrete en meetbare componenten. Maar we kunnen simpelweg beginnen met het stellen van de vraag of de diensten en of producten van deze entiteiten voldoen aan kwaliteitsverwachtingen (of standaarden) en de vraag of de prijs redelijk/verantwoord is? Wordt de bedrijfsvoering onafhankelijk gecontroleerd en geanalyseerd op doelmatigheid? Is er toezicht hierop? Gedacht kan worden aan de prijs van water, stroom en telecommunicatie, inclusief de dienstverlening van de leveranciers van deze producten en diensten. Voor wat betreft WEB N.V. is er een begin gemaakt en buigt tenminste de Autoriteit Consument & Markt zich over het prijsvraagstuk. Overigens niet over de betaalbaarheid van de prijzen, want dat is een apart verhaal.
Daarnaast is het de vraag of de overheid scherp voor ogen heeft welke rollen en verantwoordelijkheden zij jegens haar overheids-nv’s heeft. Vaak worstelt de overheid met de wijze waarop zij haar rol het beste dient te vervullen, vooral als zij geconfronteerd wordt met een bestuur dat zich richt op het realiseren van positieve financiële resultaten en weinig oog heeft voor het creëren van publieke waarde. En, specifiek voor Bonaire geldt dat er geen gevalideerde of door de eilandsraad goedgekeurde procedure is voor het scheiden of de uitvoering van de rol van het Bestuurscollege ten aanzien het te dienen algemeen belang van de “nv’s” enerzijds, en anderzijds het Bestuurscollege als vertegenwoordiger van de aandeelhouder van de nv’s.
Telkens zijn er signalen dat er bij de verzelfstandiging niet goed is nagedacht over de sturingskaders, het verdienmodel en onderlinge gedragsregels die nodig zijn voor een zakelijke en productieve relatie in het belang van de te dienen publieke waarde. Dit terwijl die overheid er zelf ooit, bewust, voor heeft gekozen om deze vorm te kiezen voor het realiseren van een of meer van taken. Ergens heeft men steken laten vallen. Of is het simpelweg voortschrijdend inzicht? Hoe dan ook, dit neemt niet weg dat het noodzakelijk blijft dat de aandeelhouder periodiek de doelmatigheid van de uitbesteding evalueert met medeneming van de vraag of er publieke waarde wordt gecreëerd voor de burger en de Bonairiaanse gemeenschap. Is het belang van de burger en de samenleving optimaal gediend met de gekozen constructie? Ook hier is de vraag of er een politicus/bestuurder durf en daadkracht heeft om het onderwerp rationeel en constructief te benaderen.
In de praktijk is de focus op het opereren van deze entiteiten binnen de kaders van de wet, de statuten, het vigerende beleid en de governance code. Het plaatje lijkt compleet, op papier althans. Toch spelen andere – vaak onzichtbare en zelfs politieke – belangen en beïnvloeding ook een rol. Deze lopen door alle processen heen, zijn niet tastbaar, maar beïnvloeden wel de dynamiek en uiteindelijk het resultaat van de entiteiten. Positief is te noemen dat de meeste overheids-nv’s de betere arbeidsvoorwaarden op de markt aan hun medewerkers bieden. Iedereen blij.
Maar bieden deze nv’s de meest haalbare maatschappelijke meerwaarde voor de burgers en de samenleving? Wat is het weerstandsvermogen van deze nv’s in gevallen van calamiteiten (in de ruimste zin des woords) en of toerekenbaar handelen met als gevolg aansprakelijkheid? Als deze vragen gesteld worden, geeft niemand thuis. Of beter gezegd, dan is de naam Haas.