Waar blijft de bescherming voor de burger?
Door mr. Anouk Balentina
In september 2023 schreef ik reeds een kritische opinie over de aankomende benoeming van de eerste Arubaanse Ombudsman – en tevens de laatste binnen het Koninkrijk. Ik stelde toen al de vraag: kunnen we juichen, of blijft het bij mooie woorden zonder daadwerkelijke werking?
Sinds 1 oktober 2024 heeft Aruba officieel een Ombudsman. Mevrouw Jurima Bryson werd met veel publiciteit en lofrede benoemd, het instituut is formeel opgericht en de regering presenteerde dit als een historische stap voor onze democratie en rechtsstaat. Maar de praktijk laat helaas een andere realiteit zien. Negen maanden later weten we het antwoord: we kunnen niet juichen.
Ik wilde namelijk een klacht indienen, maar ontving recentelijk naar aanleiding daarvan een e-mail van het Bureau, waarin zwart op wit staat: “Het Bureau Ombudsman is nog niet operationeel om klachten in behandeling te nemen.” Met andere woorden: het instituut bestaat, de functie is ingevuld, maar de burger staat nog steeds met lege handen. Dat is zorgwekkend De Ombudsman is geen decoratieve of symbolische instelling. Het is een onafhankelijk orgaan dat tot taak heeft burgers te beschermen tegen onbehoorlijk bestuur, machtsmisbruik, onrechtmatige besluiten en bestuurlijke traagheid.
De Ombudsman moet klachten onderzoeken, bemiddelen, aanbevelingen formuleren en het vertrouwen van de burger in de overheid versterken. De noodzaak daartoe is evident. In Aruba worden burgers frequent geconfronteerd met administratieve doolhoven en institutionele traagheid. Voor wie de financiële middelen niet heeft om langdurige en kostbare procedures tegen de overheid te voeren, blijft vaak slechts machteloosheid over.
Maar zelfs waar burgers wél procederen, schiet het recht soms tekort, omdat structurele bestuursrechtelijke tekortkomingen blijven bestaan. Dat blijkt onder meer in milieuzaken, waarin de overheid zelf het legaliteitsbeginsel schendt en rechtsstatelijke grenzen overschrijdt.
Een sprekend voorbeeld is de casus van de incinerator te Parkietenbos, die thans illegaal opereert, zonder vereiste vergunningen, zonder effectief toezicht of handhaving, en zelfs blijft functioneren ondanks een bindend rechterlijk vonnis dat de overheid verplicht handhavend op te treden. Wanneer de overheid rechterlijke uitspraken naast zich neerlegt en daarmee rechtszekerheid en vertrouwen in de rechtsstaat ondermijnt, ontstaat een rechtsvacuüm waarin de burger volledig onbeschermd staat. Juist daar zou de Ombudsman moeten ingrijpen: door onafhankelijk toezicht te houden, misstanden te onderzoeken en het algemeen belang te beschermen waar de overheid zelf faalt.
Vorig jaar november had ik nog een uitvoerig gesprek met de Nationale Ombudsman van Nederland, Reinier van Zutphen, toen hij naar Aruba kwam om te assisteren bij het opzetten van het Bureau Ombudsman. Hij onderstreepte het belang van een Ombudsman als essentiële schakel in de bescherming van burgers tegen willekeur en slecht bestuur. De expertise, ervaring en bereidheid om te ondersteunen waren aanwezig. Toch staan we nu, negen maanden later, nog steeds bij af.
Een Ombudsman die wel benoemd is, maar niet functioneert, vormt een ernstig probleem. Wij, als burgers, dragen immers wél via onze belastingmiddelen bij aan dit instituut. Volgens de Algemene Rekenkamer Aruba staat het Bureau Ombudsman op de begroting, zijn er financiële middelen vrijgemaakt en zijn een functionaris en personeel aangesteld. Maar zolang het Bureau niet operationeel is, vloeien deze middelen weg zonder enige tegenprestatie. Al negen maanden lang…
De vraag is dan ook: Hoe lang nog? Hoeveel maanden – of zelfs jaren – moeten burgers nog wachten voordat het Bureau daadwerkelijk klachten in behandeling neemt? Hoeveel mensen blijven onbeschermd achter in situaties waarin de overheid tekortschiet of haar grenzen overschrijdt?
Een Ombudsman op papier is niet voldoende. Het is tijd dat de overheid – ongeacht welke regering er aan de macht is – verder gaat dan mooie toespraken, lintjes doorknippen en officiële benoemingen. Aruba verdient een Ombudsman die functioneert, onderzoek verricht, optreedt en daadwerkelijk de burger beschermt tegen het falen van de overheid. Uitgestelde rechtvaardigheid is niets anders dan ontzegde rechtvaardigheid.
Anouk Balentina is Certified Legislative Lawyer en milieuactiviste te Aruba