Door René Zwart
Het was voorspeld: met het aantreden van een door de PVV gedomineerd kabinet zou er vanuit Den Haag een andere wind gaan waaien in de richting van het Caribische deel van het Koninkrijk. Waar voormalig staatssecretaris van Koninkrijksrelaties Alexandra van Huffelen vanuit vertrouwen handelde, zit haar opvolger Szolt Szabó op het spoor dat de eilandelijke bestuurders eerst maar eens zijn vertrouwen moeten winnen. Tot dat moment is bereikt, wordt het toezicht verscherpt.
Het inhuren van integriteitswaakhond Transparency International en de aankondiging van een Agenda Goed Bestuur zijn de voorboden van wat de Caribische bestuurders en politici niet met een gerust hart op zich af zien komen. En niet zonder reden, zoals blijkt uit het besluit van Szabó de functie van Rijksvertegenwoordiger Caribisch Nederland op te heffen niet alleen terug te draaien, maar diens taak bovendien ingrijpend te veranderen: van bruggenbouwer tussen Den Haag en de BES-eilanden naar politieagent die gaat toezien op goed bestuur.
Met zijn besluit gaat de staatssecretaris in tegen het advies van de Raad van State. Die concludeerde in 2019 dat de sinds 2010 bestaande functie van Rijksvertegenwoordiger niet goed viel uit te voeren. Zowel Wilbert Stolte als Gilbert Isabella werd in Den Haag gewantrouwd omdat ze als “te veel vriend” van de eilanden werden beschouwd, terwijl ze door de eilandbesturen juist als “Haagse pottenkijkers” werden gezien. Na uitvoerig met alle betrokkenen te hebben gesproken, adviseerde de Raad van State de functie op te heffen en een deel van diens toezichthoudende taken bij de gezaghebbers te beleggen.
Dit en andere adviezen werden verwerkt in een voorstel voor het wijzigen van de Wet openbaar lichamen BES (WolBES) en de Wet financiën openbare lichamen (FinBES). Over de inhoud zijn de Bestuurscolleges en eilandsraadsleden uitvoerig geraadpleegd. Na ook nog een internetconsultatie, was het wetsontwerp in 2023 gereed om voor besluitvorming naar de Tweede Kamer te worden gestuurd. Het nieuwe in november van dat jaar aangetreden Bestuurscollege op Bonaire kwam echter in verzet. Politiek leider Clark Abraham eiste vergaand zelfbestuur en minimale bemoeienis (behalve veel meer financiële steun) van Den Haag.
In maart vorig jaar werd tijdens een meerdaagse werkconferentie onder leiding van de als onafhankelijk voorzitter optredende president van het Gemeenschappelijk Hof Mauritsz de Kort een broos compromis bereikt. Het wetsontwerp werd opnieuw aangepast en voorbereid om aan de Kamer voor te leggen. Daar kwam het weer niet van: kort nadat hij het stokje overnam van Van Huffelen trapte Szabó op de rem. Hij wilde zich – niet onlogisch – eerst zelf verdiepen in het dossier, waarover zoveel gekibbeld was.
Enkele weken geleden berichtte DossierKoninkrijksrelaties op basis van onofficiële bronnen dat de functie van Rijksvertegenwoordiger toch niet zal verdwijnen. Donderdag bevestigde de staatssecretaris dat in een brief aan de Kamer en de Bestuurscolleges. Het nieuws, zo valt uit de eerste reacties af te leiden, is in de eilandelijke politiek niet in goede aarde gevallen. Maar dat mogen de eilanden – met Bonaire als initiator – geheel zichzelf aanrekenen.
Als ze in 2023 niet in de eindfase waren gaan dwarsliggen, was de nieuwe WolBES nu al lang en breed vastgesteld en de RV definitief van het toneel verdwenen. En in plaats dat de positie van de gezaghebbers als eerste hoeder van goed/integer bestuur wordt versterkt, worden ze opgezadeld met een over hun schouder glurende Haagse klikspaan. Voor Sint Eustatius en Saba is het extra zuur. Door al het oponthoud komen de wijzigingen te laat om de dringend gewenste uitbreiding van hun onwerkbare kleine eilandsraden al bij de verkiezingen van 2027 te realiseren.