Door Tycho Scholten
Op 11 januari 2024 hebben Greenpeace Nederland en acht inwoners van Bonaire de Nederlandse Staat gedagvaard voor een gebrek aan beleid om Bonaire te beschermen tegen de nadelige gevolgen van klimaatverandering. Zulke gevolgen doen zich namelijk al duidelijk voor op het eiland, van extreme hitte en overstromingsgevaar tot een daling in visvangst en het verbleken van de wereldberoemde koraalriffen.
Dat blijkt uit een onderzoek van het Instituut voor Milieuvraagstukken, verbonden aan de VU Amsterdam, uitgevoerd in opdracht van Greenpeace Nederland. Volgens eisers vormt klimaatverandering een bedreiging voor de mensenrechten van de Bonairianen, namelijk hun recht op leven, recht op privéleven, recht op cultureel erfgoed en recht op gelijke behandeling. Omdat Bonaire als openbaar lichaam deel uitmaakt van Nederland, is de Nederlandse Staat verplicht om hun mensenrechten te beschermen. Al het klimaatbeleid dat uitgewerkt is voor Europees Nederland, zowel wat betreft de “mitigatie” van broeikasgasuitstoot als de “adaptatie” aan het veranderende klimaat, geldt echter nog niet voor Caribisch Nederland. Door niet de nodige bescherming te bieden, zo luidt het argument in de dagvaarding van Klimaatzaak Bonaire, maakt de Staat zich schuldig aan een schending van de mensenrechten en een onrechtmatige daad jegens de Bonairianen.
Het is een belangwekkende zaak, mede vanwege haar rechtsfilosofische implicaties. Wat kunnen we ervan leren over de mogelijkheid om klimaatrechtvaardigheid te verwezenlijken via het recht? Hoe passen mensenrechten eigenlijk in een klimaatrechtszaak en in de postkoloniale Koninkrijksrelaties? Welke rol spelen het gelijkheidsbeginsel en discriminatieverbod? In mijn eindscriptie voor de Master Philosophy of Law and Governance aan de VU Amsterdam ben ik op deze en andere vragen ingegaan en trek de volgende conclusies:
1.) Klimaatzaak Bonaire is een voorbeeld van “dekoloniale ecologie”. Dat is een theorie van de hedendaagse Martinikaanse denker Malcom Ferdinand, uiteengezet in het boek Decolonial Ecology: Thinking from the Caribbean World (2022). De theorie heeft drie centrale stellingen. Ten eerste moeten we, om de huidige klimaatcrisis goed te begrijpen, de ecologische en koloniale kritieken van de moderniteit, die lang gescheiden zijn gebleven, met elkaar verbinden.
Ten tweede zijn we erbij gebaat om klimaatverandering te benaderen met inachtneming van de specifieke ervaringen en gedachtes voortgekomen uit de Caribische wereld, waar de verscheepte en tot slaaf gemaakte Afrikaanse mensen veroordeeld werden tot een afzijdig bestaan, gescheiden van hun oorspronkelijke natuurlijke en culturele omgeving.
Ten derde moet niet een soort abstracte ecologie, maar de sociaalpolitieke wereld ons vertrekpunt en onze horizon zijn in het denken over klimaatverandering, met alle vormen van intermenselijke ongelijkheid en onderdrukking van dien. Klimaatzaak Bonaire doet alle drie deze dingen, door uit te gaan van de lokale context van Bonaire, door de vraagstukken van klimaatkwetsbaarheid en -adaptatie op dit Caribische eiland in te bedden in de postkoloniale ongelijkheid binnen het Koninkrijk, en door klimaatbeleid in verband te brengen met de sociaaleconomische en culturele eigenschappen van Bonaires bevolking als minderheidsgroep in het Koninkrijk.
2.) Klimaatzaak Bonaire heeft de potentie om klimaatrechtvaardigheid in het Koninkrijk der Nederlanden te bevorderen. Klimaatrechtvaardigheid is een integraal onderdeel van dekoloniale ecologie, omdat dit concept een sociaalpolitiek perspectief biedt op de verantwoordelijkheid en kwetsbaarheid voor klimaatverandering. Het benadrukt de ongelijke verdeling tussen verschillende landen en bevolkingsgroepen wat betreft de (historische) schuld voor de uitstoot van broeikasgassen en het ondervinden van de nadelige gevolgen. Zo hebben voormalige koloniale mogendheden veel bijgedragen aan antropogene klimaatverandering, terwijl voormalige koloniën er nu zwaar door worden getroffen. Het ideaal van klimaatrechtvaardigheid vergt niet alleen een eerlijke (her)verdeling van baten en lasten, maar ook de erkenning van (historische) achterstelling en gelijkwaardige participatie in het politieke proces.
In Klimaatzaak Bonaire komen deze verschillende aspecten aan bod, met onder andere de eis dat de rechter voor recht verklaard dat de Nederlandse Staat Bonaire veronachtzaamd heeft op het gebied van klimaatbeleid. Ook willen eisers dat Bonairianen betrokken worden bij de uitwerking van dit beleid. De voorafgaande onderhandelingen hadden al geleid tot het voorstel voor een “Klimaattafel Bonaire” (zie het op 8 mei 2023 door kwartiermaker Ed Nijpels gepresenteerde adviesrapport Het is nooit te laat), maar daar is vooralsnog te weinig van terecht gekomen.
3.) Klimaatzaak Bonaire toont verder aan dat een rechtszaak op basis van mensenrechten een concrete manier kan zijn om de doelen van dekoloniale ecologie via het recht na te streven. Eisers doen beroep op het recht op leven, recht op privéleven, recht op cultureel erfgoed en het recht op gelijke behandeling. Ze verwijzen onder andere naar rechterlijke uitspraken waarin voorheen vastgesteld is dat het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) in milieuzaken zogenoemde “positieve verplichtingen” op kan leveren. Dergelijke verplichtingen houden in dat de Staat actief de maatregelen moet treffen die nodig zijn om de rechten van burgers effectief te beschermen. Het moet natuurlijk nog blijken of deze redenering de rechter kan overtuigen en dus doeltreffend is. Ik geef eisers een goede kans, omdat ze voortbouwen op de argumentatie van de Urgenda-zaak, die succes had tot aan de Hoge Raad.
4.) Vooral het beroep op gelijke behandeling en non-discriminatie in Klimaatzaak Bonaire is treffend. Nederland heeft voor belangrijke klimaatverdragen een uitzondering gemaakt, waardoor ze niet gelden voor Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba). Hetzelfde geldt voor al het mitigatie- en adaptatiebeleid dat uitgewerkt is voor Europees Nederland. Hoewel er vaak verwezen wordt naar de bijzondere omstandigheden van de Caribische eilanden, zouden deze omstandigheden niet aangegrepen mogen worden als excuus om af te wijken van het gelijkheidsbeginsel, zoals onder andere gewaarborgd door artikel 1 van de Grondwet. In dat opzicht is er een positieve trend waar te nemen, waarbij sinds kort het uitgangspunt in Den Haag is dat Nederlandse wetgeving in principe ook voor Caribisch Nederland moet gelden, tenzij er goede redenen zijn voor afwijking (“comply or explain“).
Hopelijk kan Klimaatzaak Bonaire bijdragen aan het rechttrekken van de achterstand qua gelding van klimaatverdragen, klimaatbeleid en mensenrechten in Caribisch Nederland.
Klik HIER om de gehele scriptie te downloaden
Tycho Scholten (24) studeert rechtsfilosofie aan de VU Amsterdam. Als deelnemer aan het Studentenparlement vroeg hij vorig jaar aandacht voor de koninkrijksdimensie bij wetgeving. “In die tijd werd bekend dat Greenpeace samen met inwoners van Bonaire de Nederlandse Staat had gesommeerd meer te doen tegen de gevolgen voor Bonaire van de klimaatverandering. Voor mijn master vond ik dat een goed onderwerp voor mijn scriptie.” Tycho wil nu promoveren op het onderwerp ‘fundamentele rechten in het Koninkrijk.