Den Haag – Het is niet gemakkelijk om te achterhalen welke wetten van kracht zijn op Bonaire, Sint Eustatius. Dat stellen de opstellers van het document ‘Werken aan wetten’ dat bedoeld is Kamerleden te helpen bij het wetgevingsproces.
Het op Caribisch Nederland van toepassing verklaren van alle nationale wetgeving tenzij er gegronde redenen zijn een uitzondering te maken is “makkelijker gezegd dan gedaan.” De situatie op de BES is in veel gevallen complex en daarnaast moet de verhouding met de Rijksoverheid als het ware opnieuw worden uitgevonden, schrijven de opstellers.
Positie Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES)
Bonaire, Saba en Sint Eustatius (de BES), horen sinds de ontbinding van de Nederlandse Antillen op 10 oktober 2010 bij het land Nederland. Hoewel ze vaak ‘bijzondere gemeenten’ worden genoemd, zijn het formeel openbare lichamen in de zin van artikel 132a Grondwet. De BES horen vallen rechtstreeks onder de Nederlandse centrale overheid. Nederlandse ministers en staatssecretarissen zijn verantwoordelijk voor hun beleidsterreinen op de eilanden.
Aangezien de BES-eilanden bij het Nederlandse staatsbestel horen, is het geheel van Nederlandse wetten en regelgeving in principe van toepassing. In artikel 132a, lid 4, van de Grondwet is echter wel opgenomen dat er speciale regels voor de Caribische openbare lichamen kunnen worden gesteld. Er kunnen andere maatregelen getroffen worden met het oog op de ‘bijzondere omstandigheden waardoor deze openbare lichamen zich wezenlijk onderscheiden van het Europese deel van Nederland’. Dit met het oog op onder andere de geografische ligging en de kleinschaligheid van de eilanden.
Comply or explain
Tot omstreeks 2015 heeft de Nederlandse regering ten aanzien van de BES vastgehouden aan legislatieve terughoudendheid, wat inhield dat Europees-Nederlandse wet- en regelgeving in principe niet werd toegepast op Caribisch Nederland tenzij er goede redenen waren om dit wel te doen. Het gevolg was dat de wetgeving die in de voormalige Nederlandse Antillen gold, werd voortgezet in de BES, of specifiek voor dit gebied werd omgezet. Dit geldt bijvoorbeeld voor de complete wetgeving inzake de strafrechtketen, maar ook voor het burgerlijk wetboek en in een aantal bestuurswetten. Het gevolg is dat het vaak niet gemakkelijk is om te achterhalen welke wet precies in de BES van kracht is.
In 2015 oordeelde de commissie Spies dat nu de BES deel uitmaakt van Nederland, veel verdergaande integratie qua voorzieningenniveau, bestaanszekerheid en bijgevolg wet- en regelgeving geboden was. Dit is echter makkelijker gezegd dan gedaan. De situatie op de BES is in veel gevallen complex en daarnaast moet de verhouding met de Rijksoverheid als het ware opnieuw worden uitgevonden. Inmiddels is de legislatieve terughoudendheid vervangen door het comply or explain principe: in beginsel is alle wet- en regelgeving ook op de BES van toepassing (‘comply’), tenzij er goede redenen zijn om ze uit te sluiten. Het besluit om een wet niet van toepassing te verklaren dient deugdelijk gemotiveerd te worden (‘explain’). Er zijn tot op heden geen specifieke criteria verbonden aan de motivering. Wel is er een aantal richtsnoeren ontwikkeld:
• Het insulaire karakter;
• Geografische afstand tot Europees Nederland en binnen Caribisch Nederland;
• Kleinschaligheid;
• Klimatologische omstandigheden;
• Geografische omstandigheden;
• Draagkracht;
• Culturele verschillen;
• Verbondenheid met Aruba, Curaçao en St. Maarten;
• Economische en sociale omstandigheden.
Het comply or explain principe vraagt om maatwerk ten aanzien van wet- en regelgeving om het gewenste resultaat op de eilanden te bereiken. Enkele van de belangrijkste uitwerkingen van het comply or explain principe tot nu toe:
• Op de BES geldt een eigen fiscaal stelsel, toegespitst op de kleinschaligheid.
• Zorg en Onderwijs zijn zoveel mogelijk gelijkwaardig met het stelsel in Nederland, met vereenvoudigingen, ook weer gelet op de kleine schaal.
• De BES kennen een eigen – beperkt – sociaal stelsel, dat wel in op- en verbouw is in de richting van het voorzieningenniveau dat geldt in Nederland. Tot op heden ontbreken bijvoorbeeld volwaardige werknemersverzekeringen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid.
• De ‘ruimtelijke’ ministeries zijn in een proces van integratie van BES-regelgeving in het voor Nederland geldende stelsel. De stand van zaken 2023 is dat er nog slechts sprake is van een geringe mate van een met Nederland vergelijkbaar voorzieningenniveau op dit terrein.
Wel is recentelijk onder andere het kadaster bevoegd verklaard voor Caribisch Nederland, en is BZK begonnen met de opzet van een ruimtelijk beleid in Caribisch Nederland.